La simbología facial y el uso del Wituk como recurso pedagógico. Diseño de una guía de aprendizaje para el fortalecimiento de la identidad cultural en los estudiantes de las unidades 41-47 del proceso de DDTE en una UECIB Puyo

dc.contributor.advisorPaucar Pomboza, Carlos María
dc.contributor.authorAguinda Shiguango, Betsy Tamara
dc.contributor.authorOtavalo Cañar, Jannina Paola
dc.date.accessioned2026-10-01T15:27:54Z
dc.date.issued2026-06-19
dc.descriptionKay maskayka rikurishka kawsaymanta shamun, sukta yachakkunapa kawsay kimlikta (identidad cultural) sinchiyachina munashkamanta, Unidad Educativa Comunitaria Intercultural Bilingüe Puyo kitipi, Pastaza markapi. Kayka racismomanta, chiknishkamanta (discriminación), shinallatak ñawpa kichwa yachaykunamanta ashtawan karuyaymanta llakichik ruraykunata rikushkamanta shamun. Mashna yachana wasi intercultural bilingüe yachay sistemapa kamachikunata katishpapash, tukuy puncha yachachina ruraykunapi ñawpa kawsay yachaykunata sistematikuta mana paktachishka rikurin. Kay yachaypi muyuy, kay maskaypa hatun yuyayka karka shuk yachachina pushak killkata rurana, maypimi ñawpa yachaykuna wituk nishka sachamanta llukshishka samimanta, shinallatak kichwa runakunapa uya killkaykunamanta yaykuchishka kachun. Kayka yachakkunapa kawsay kimlikta riksichina, kuyachina, shinallatak wakaychina munashkamanta rurashka karka, paykunapa kawsaypa hatun chanik kashkata yachachina. Kay maskayka cualitativo yachay ñanwan rurashka karka, sociocrítico yuyaywan, shinallatak investigación-acción nishka ñanwan, chaywan yachana wasipa chikni kawsayta hamutana, shinallatak alli mushuk allichinata rikuchina usharishka. Kay maskaypi rikuna ñankuna rurashka karkami, chaykunaka participativo rikuna (observación participante), kuska pushashka tapuykuna (entrevistas semiestructuradas), killka rikuna (revisión documental), shinallatak kallari yachay tupu (prueba diagnóstica). Kaykunaka yachachikkunaman, yachak runakunaman, shinallatak yachakkunaman rurashka karkami. Chaymanta llukshishka ruraykunaka rikuchirka witukpa uyapa unancha chanikunamanta mana tukuyta yachashkata, shinallatak alli yachachina ñankunata ministishkata. Tukuchipi, shuk intercultural yachachina pushak killka rurashka shinallatak alli rikushka karka, maypimi participativo ruraykuna tiyashka. Kay ruraykunaka yachakkunapa kikin kawsayta yuyarina, kikin runa kashkata kuyachina, shinallatak tukuy rikchaykunata chanikchana yanapashka. Shinallatak ñawpa yachaykunata mushukyachina yanapashka yachana wasipi, ayllu runakunapa yanapay sinchiyachishka, intercultural yachay ruraykunapi alli yuyaywan, tikray yuyaywan, tukuy alli kawsayta maskashpa. This research arose from the need to strengthen the cultural identity of sixth-grade students at the Intercultural Bilingual Community Educational Unit in the canton of Puyo, Pastaza province, in the face of problems such as racism, discrimination, and the progressive distancing from ancestral Kichwa knowledge. Although the institution operates under the guidelines of the Intercultural Bilingual Education System Model, limitations are evident in the systematic integration of cultural content into daily pedagogical practice. In this context, the study aimed to develop a teaching guide that incorporates ancestral knowledge related to wituk as a natural pigment and Kichwa facial symbols, with the purpose of fostering the recognition, appreciation, and preservation of these elements as an essential part of student cultural identity. The research was conducted using a qualitative approach, with a socio-critical paradigm and an action research design, allowing for an understanding of the educational reality and the proposal of a contextualized improvement. Techniques such as participant observation, semi-structured interviews, document review, and diagnostic testing were applied to teachers, community elders, and students. The results revealed a partial lack of knowledge about the symbolic meaning of the wituk and a need for relevant pedagogical strategies. As a final product, an intercultural teaching guide with participatory activities was designed and validated, aimed at strengthening the sense of belonging, cultural self-esteem, and the appreciation of diversity, contributing to the revitalization of ancestral knowledge in the classroom. It also promotes active community participation in sustainable intercultural educational processes with a comprehensive, critical, and transformative approach.
dc.description.abstractLa presente investigación surge ante la necesidad de fortalecer la identidad cultural de los estudiantes de las unidades 41-47 de la Unidad Educativa Comunitaria Intercultural Bilingüe del cantón Puyo, provincia de Pastaza frente a problemáticas como el racismo, la discriminación y el distanciamiento progresivo de los saberes ancestrales kichwa. Aunque la institución trabaja bajo los lineamientos del Modelo del Sistema de Educación Intercultural Bilingüe (MOSEIB), se evidencian limitaciones en la integración sistemática de contenidos culturales en la práctica pedagógica cotidiana. En este contexto el estudio tuvo como objetivo desarrollar una guía didáctica que incorpore los saberes ancestrales relacionados con el wituk como pigmento natural y los símbolos faciales del kichwa con el propósito de fomentar el reconocimiento, la valoración y la preservación de estos elementos como parte esencial de la identidad cultural estudiantil. La investigación se desarrolló desde un enfoque cualitativo, con un paradigma sociocrítico y el diseño de investigación acción permitiendo comprender la realidad educativa y proponer una mejora contextualizada. Se aplicaron técnicas como observación participante, entrevistas semiestructuradas, revisión documental y los resultados evidenciaron desconocimiento parcial sobre el significado simbólico del wituk y una necesidad de estrategias didácticas pertinentes, como producto final se diseñó y validó una guía de enseñanza intercultural con actividades participativas, orientadas al fortalecimiento del sentido de pertenencia, la autoestima cultural y la valoración de la diversidad contribuyendo a la revitalización de los saberes ancestrales en el aula, asimismo promueve participación activa comunitaria en procesos educativos interculturales sostenibles con enfoque crítico transformador integral.
dc.identifier.urihttps://repositorio.unae.edu.ec/handle/56000/4212
dc.language.isoes
dc.publisherUniversidad Nacional de Educación
dc.subjectGuía de enseñanza
dc.subjectIdentidad cultural kichwa
dc.subjectSaberes ancestrales
dc.subjectWituk
dc.subjectKawsaypa kikin kay
dc.subjectKawsaypa kikin kay kichwa
dc.subjectÑawpa yachaykuna
dc.subjectTeaching Guide
dc.subjectCultural identity Kichwa
dc.subjectAncestral knowledge
dc.titleLa simbología facial y el uso del Wituk como recurso pedagógico. Diseño de una guía de aprendizaje para el fortalecimiento de la identidad cultural en los estudiantes de las unidades 41-47 del proceso de DDTE en una UECIB Puyo
dc.typeThesis
dc.unae.paginacion83 páginas
dcterms.audienceTrabajo de Titulación: Licenciado/a en Ciencias de la Educación Intercultural Bilingüe
person.identifier.orcidorcid.org/0009-0003-9985-2368

Archivos

Bloque original

Mostrando 1 - 5 de 5
Cargando...
Miniatura
Nombre:
Trabajo de titulación 232EIB.pdf
Tamaño:
5.44 MB
Formato:
Adobe Portable Document Format
Cargando...
Miniatura
Nombre:
Certificado del tutor 232EIB.pdf
Tamaño:
331.9 KB
Formato:
Adobe Portable Document Format
Cargando...
Miniatura
Nombre:
Reporte de similitud 232EIB.pdf
Tamaño:
1.57 MB
Formato:
Adobe Portable Document Format
Cargando...
Miniatura
Nombre:
Declaratoria y cédulas 232EIB.pdf
Tamaño:
967.21 KB
Formato:
Adobe Portable Document Format
Cargando...
Miniatura
Nombre:
Acta de defensa oral 232EIB.pdf
Tamaño:
295.81 KB
Formato:
Adobe Portable Document Format

Bloque de licencias

Mostrando 1 - 1 de 1
Cargando...
Miniatura
Nombre:
license.txt
Tamaño:
1.19 KB
Formato:
Item-specific license agreed upon to submission
Descripción: